ރާއްޖޭގައި ހިމާޔަތްކުރާ ފަރުތައް: އަތޮޅުތަކާއި ދިރޭތަކެތި، އަދި އެ ފަރުތައް ސަލާމަތްކުރުމުގެ ދުވެލި

ދިވެހިރާއްޖެއަކީ މުރަކައިގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ޤައުމެކެވެ. ޔޫއެން ކޮންވެންޝަން އޮން ބަޔޮލޮޖިކަލް ޑައިވާސިޓީ (ސީ.ބީ.ޑީ) ގައިވާ ރާއްޖޭގެ މަޢުލޫމާތުތަކަށް ބަލާއިރު، ރާއްޖޭގެ ތިލަ 1,192 ރަށް އެކުލެވިގެންވަނީ ޤުދުރަތީ 26 އަތޮޅުގެ މައްޗަށެވެ. އަދި ރާއްޖޭގެ ފަރުތަކުގެ ނިޒާމު ގާތްގަނޑަކަށް 8,900 އަކަކިލޯމީޓަރަށް ފެތުރިފައިވާއިރު، މިއީ ދުނިޔޭގެ ނިސްބަތުން ހަތްވަނައަށް އެންމެ ބޮޑު ފަރުތަކުގެ ނިޒާމެވެ. މި ފަރުތަކަކީ ގާތްގަނޑަކަށް 180 ބާވަތުގެ މުރަކައާއި، 1,100 އެއްހާ ބާވަތުގެ މަސްމަހާމެހީގެ މާހައުލެކެވެ.

ކުރީގެ މެރިން ރިސާޗް ސެންޓަރު، ނުވަތަ މިހާރުގެ މޯލްޑިވްސް މެރިން ރިސާޗް އިންސްޓިޓިއުޓުން ސިފަކުރާ ގޮތުގައި، މި ފަރުތަކަކީ "ދިވެހިރާއްޖޭގެ މާއްދީ ބިންގާ" އެވެ. މި ފަރުތަކުން ކަނޑުގެ އޮއިވަރާއި ބާނިތަކުން ރަށްތައް ހިމާޔަތްކޮށްދީ، ގޮނޑުދޮށްތަކަށް ބޭނުންވާ ދޮންވެލި އުފައްދައިދިނުމުގެ އިތުރުން، ރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދުގެ މައިގަނޑު ދެ ތަނބު ކަމަށްވާ ފަތުރުވެރިކަމާއި މަސްވެރިކަން ދެމެހެއްޓުމުގައި މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރެއެވެ. ސީ.ބީ.ޑީ ރިޕޯޓުގައި ހަވާލާދީފައިވާ ދިރާސާއަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ރާއްޖޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތް (ޖީ.ޑީ.ޕީ) ގެ 89 އިންސައްތަ އަދި ވަޒީފާގެ ފުރުޞަތުތަކުގެ 71 އިންސައްތަ ސީދާ ގޮތުން ގުޅިފައިވަނީ ރާއްޖޭގެ ދިރޭތަކެތީގެ ނިޒާމާއެވެ.

ހޫނުގެ އަސަރު ފަރުތަކަށް

ފްރޮންޓިއާސް އިން މެރިން ސައިންސް ގައި 2020 ވަނަ އަހަރު ޝާއިޢުކުރި ދިރާސާއަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ފުރަތަމަ ރެކޯޑުކުރެވުނު އެންމެ ބޮޑު މުރަކަ ހުދުވުން ހިނގާފައިވަނީ 1998 ވަނަ އަހަރެވެ. ތިލަ ފަރުތަކުގެ މުރަކަތަކުގެ 90 އިންސައްތައަށް ވުރެ ގިނަ ވަނި މިހާދިސާގައި ހަލާކުވެފައެވެ. ކުރިން ހުރި މިންވަރަށް މުރަކަ އަލުން އާލާވުމަށް ފަރުތަކަށް 16 އަހަރު ނަގާނެކަމަށް ލާފާކޮށްފައިވެއެވެ.

2016 ވަނަ އަހަރު، މެރިން ރިސާޗް ސެންޓަރުން 11 އަތޮޅެއްގެ 71 ސަރަހައްދެއްގައި ކުރި ސާރވޭއަކުން، މުރަކަތަކުގެ 73 އިންސައްތަ ހުދުވެފައިވާކަން ރެކޯޑްކުރެވިފައިވެއެވެ.

2024 ވަނަ އަހަރުގެ އޭޕްރިލް މަހު، އެމެރިކާގެ ނޭޝަނަލް އޯޝަނިކް އެންޑް އެޓްމޮސްފެރިކް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަން (ނޯއާ) އާއި އިންޓަނޭޝަނަލް ކޯރަލް ރީފް އިނިޝިއޭޓިވުން، ދުނިޔޭގެ ހަތަރުވަނަ ފަހަރުގެ މުރަކަ ހުދުވުމުގެ ހާދިސާ ކަށަވަރުކުރިއެވެ. ދުނިޔޭގެ ފަރުތަކުގެ ސަރަހައްދުގެ 84 އިންސައްތައަށް ހޫނުގެ ފިތާރަ ފޯރުމަށްފަހު، އެ ހާދިސާ ނިމުނީ 2025 ވަނަ އަހަރުގެ މެދުތެރޭގައި ކަމަށް ނޯއާއިން ފަހުން ބުނެފައިވެއެވެ. Coral Reefs (ކޯރަލް ރީފްސް) ނޫހުގައި 2026 ވަނަ އަހަރު ޝާއިޢުކުރި ދިރާސާއަކުން، 2024 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖޭގައި ކަނޑުގެ ފެނުގެ ހޫނުމިން 31.5 ޑިގްރީ ސެލްސިއަސްއަށް އަރާފައިވާކަން ރެކޯޑުކުރެވުނެވެ. ސާރވޭކުރި 18 ފަރުގެ ތެރެއިން، މެދުތެރޭގެ އަތޮޅުތަކުގައި ދިރިހުރި މުރަކަ ނިވާކޮށްފައިވާ މިންވަރު އެވްރެޖްކޮށް 40 އިންސައްތައަށް ވުރެ ގިނައިން ދަށްވިއެވެ. ދެކުނުގައިވާ ހުވަދުއަތޮޅުގެ ފަރުތަކުގައި މުރަކަ މަރުވިކަމުގެ އެއްވެސް ފާހަގަވާ ނިޝާނެއް ނުފެނުނެވެ.

ހިމާޔަތްކުރާ ގޮތް

ހިމާޔަތްކުރާ ސަރަހައްދުތައް ކަނޑައަޅަނީ ޤައުމުގެ މައި ތިމާވެށީގެ ޤާނޫނު ކަމުގައިވާ ތިމާވެށި ރައްކާތެރިކުރުމާއި ހިފެހެއްޓުމުގެ ޤާނޫނު (ޤާނޫނު ނަންބަރު 4/93) ގެ 4 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުންނެވެ. ކޮންމެ ސަރަހައްދެއް ކަނޑައަޅަނީ ކެބިނެޓުގެ ލަފާގެ މަތިން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއެވެ. ތަފްސީލީ ޤަވާޢިދުތައް އަންނަނީ 2018 ވަނަ އަހަރުގެ ހިމާޔަތްކުރާ ސަރަހައްދުތަކާ ބެހޭ ޤަވާޢިދުންނެވެ. އަދި އައްޑޫ ސިޓީ، ފުވައްމުލައް ސިޓީ އަދި ހަނިފަރަށް ވަކި ޤަވާޢިދުތައް ހުރެއެވެ.

ކުރީގެ އެންވަޔަރަމަންޓަލް ޕްރޮޓެކްޝަން އެޖެންސީގެ ހިމާޔަތްކުރާ ސަރަހައްދުތަކާ ބެހޭ މަސައްކަތް ބަލައިގަތް އެންވަޔަރަމަންޓަލް ރެގިއުލޭޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އީ.އާރް.އޭ) އިން ޝާއިޢުކޮށްފައިވާ ޑޭޓާގައި 93 ހިމާޔަތްކުރާ ސަރަހައްދު ލިސްޓުކޮށްފައިވެއެވެ. އޭގެ ގިނަ ސަރަހައްދުތަކަކީ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދުތަކެވެ: 80 ސަރަހައްދެއްގައި ކަނޑުގެ ހިމާޔަތްކުރާ ސަރަހައްދެއް ހިމެނެއެވެ. ފުރަތަމަ 15 ސަރަހައްދު ކަނޑައެޅީ 1995 ވަނަ އަހަރުއެވެ. އެއީ ގިނަ ބައެއް ދައިވިން ސައިޓްތަކެވެ. އެންމެ ފަހުން ކަނޑައެޅީ 2024 ވަނަ އަހަރު ކާފު އަތޮޅުގެ ދެ ތިލައެވެ. އީ.އާރް.އޭގެ ޑޭޓާ މޯލްޑިވްސް ނައުން ހިސާބުކުރި ގޮތުން، މި ހުރިހާ ސަރަހައްދެއް ޖުމްލަކޮށް ގާތްގަނޑަކަށް 651 އަކަ ކިލޯމީޓަރަށް ފުޅާވެގެންވެއެވެ.

2019 ވަނަ އަހަރު ސަރުކާރުން ވަޢުދުވީ ދިވެހި ކަނޑުގެ މަދުވެގެން 20 އިންސައްތަ ފުރިހަމައަށް ހިމާޔަތްކުރުމަށެވެ. 2021 ވަނަ އަހަރު އެ ލަނޑުދަނޑި 2030 ވަނަ އަހަރަށް ކަނޑައެޅިއެވެ. އެއާއެކު، ކޮންމެ އަތޮޅެއްގައި އެއް ރަށާއި، އެއް ފަރާއި، އެއް ކުޅިގޮވާތަކެއް ހިމާޔަތްކުރުމަށް ވެސް ވަޢުދުވިއެވެ.

ހިމާޔަތްކުރާ ސަރަހައްދުތަކާއެކު ދިރޭތަކެތީގެ ބާވަތްތައް ވެސް ހިމާޔަތްކުރެއެވެ. ފެހުރިހި ހިމާޔަތްކުރެވިފައިވަނީ 1995 ވަނަ އަހަރުންސުރެއެވެ. މިޔަރު ބާނުން މަނާކުރެވިފައިވަނީ 2010 ވަނަ އަހަރުގެ މާރިޗު މަހުންސުރެއެވެ. އޭގެ ފަހުން މިޔަރުގެ ވިޔަފާރި ވެސް މަނާކުރެވުނެވެ. 2021 ވަނަ އަހަރުގެ ހިމާޔަތްކުރާ ބާވަތްތަކާ ބެހޭ ޤަވާޢިދުގައި ހުރިހާ ބާވަތެއްގެ ކަހަނބާއި ވެލިތަކާއި، ހުރިހާ މަޑިތަކާއި ސްކޭޓްތައް ހިމެނެއެވެ.

އަތޮޅުން އަތޮޅަށް

ބާ އަތޮޅު: އެހިމަޑިތަކާއި ފުރަތަމަ ބަޔޯސްފިއަރ ރިޒާވް

2011 ވަނަ އަހަރު ބާ އަތޮޅަކީ ރާއްޖޭގެ ފުރަތަމަ ޔުނެސްކޯ ބަޔޯސްފިއަރ ރިޒާވަށް ވިއެވެ. ޔުނެސްކޯގެ ލިސްޓުގައި އެ ރިޒާވް 144,024 ހެކްޓަރަށް ފުޅާވެގެންވާއިރު، އޭގެ ގާތްގަނޑަކަށް ހުރިހާ ބައެއްވެސް ކަނޑެވެ. އެތަނުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 250 ބާވަތެއްގެ މުރަކައާއި، ފަރާއި ގުޅިފައިވާ 1,200 ބާވަތެއްގެ މަސް ދިރިއުޅެއެވެ.

އޭގެ އެންމެ މަޝްހޫރު މައި ސަރަހައްދަކީ މީހުން ނުދިރިއުޅޭ ރަށެއްގެ ކައިރީގައިވާ ކުޑަ ވަޅެއް ކަމުގައިވާ ހަނިފަރެވެ. ސަރުކާރުގެ ހިމާޔަތްކުރާ ސަރަހައްދުތަކުގެ ރަޖިސްޓްރީގައިވާ ގޮތުން، 529 ހެކްޓަރަށް ފުޅާވެގެންވާ މި ވަޅު ހިމާޔަތްކުރާ ސަރަހައްދެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅީ 2009 ވަނަ އަހަރުގެ ޖޫން މަހުއެވެ. ހިޖުރަކުރާ ޖަނަވާރުތަކާ ބެހޭ އ.ދ.ގެ މުޢާހަދާގެ މަޢުލޫމާތު ޝީޓެއްގައިވާ ގޮތުން، 2012 ވަނަ އަހަރު ފުރިހަމައަށް ހިންގަން ފެށި މެނޭޖްމަންޓް ޤަވާޢިދުތަކުގެ ދަށުން، މި ވަޅުގައި ސްކޫބާ ދައިވިންގ އާއި މަސްވެރިކަން މަނާކުރެއެވެ. އެއްފަހަރާ ވަދެވޭނީ ފަސް ދޯންޏާއި 80 ސްނޯކަލްކުރާ މީހުންނަށެވެ. އީ.ޕީ.އޭގެ ސެޓްފިކެޓް ލިބިފައިވާ ގައިޑުން ހުންނަން ޖެހެއެވެ. އަދި ބާ އަތޮޅު ކޮންސަވޭޝަން ފަންޑަށް ޒިޔާރަތްކުރާ މީހުންގެ އަތުން ފީއެއް ނަގައެވެ. ހުޅަނގު މޫސުމުގައި، މޭ މަހުން ފެށިގެން ޑިސެމްބަރާ ހަމައަށް، ފަރުގެ އެހިމަޑިތަކާއި ފެހުރިހި ކާން މިތަނަށް އެއްވެއެވެ.

ދެކުނު އަރިއަތޮޅު: އަހަރު ދުވަހު ފެހުރިހި

ދެކުނު އަރިއަތޮޅުގެ ކަނޑުގެ ހިމާޔަތްކުރާ ސަރަހައްދު (ސަމްޕާ) ކަނޑައެޅީ 2009 ވަނަ އަހަރުގެ ޖޫން މަހުގެ 5 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. 2019 ވަނަ އަހަރު އޭގެ އަމުރަށް އިސްލާހު ގެނައުމަށްފަހު، މިހާރު ރަޖިސްޓްރީގައި އެ ސަރަހައްދު ލިސްޓުކޮށްފައިވަނީ ގާތްގަނޑަކަށް 5,143 ހެކްޓަރުގެ ގޮތުގައެވެ. Scientific Reports (ސައިންޓިފިކް ރިޕޯޓްސް) ގައި 2021 ވަނަ އަހަރު ޝާއިޢުކުރި ދިރާސާއަކުން ދައްކާގޮތުގައި، މިއީ ފެހުރިހި އަހަރު ދުވަހު މަޑުކުރާ ދުނިޔޭގެ މަދު ތަންތަނުގެ ތެރެއިން އެއް ތަނެވެ. މޯލްޑިވްސް ވޭލް ޝާކް ރިސާޗް ޕްރޮގްރާމްގެ ފޮޓޯއިން ދަނެގަތުމުގެ ޑޭޓާ ބޭނުންކޮށްގެން، 2006 އާއި 2019 އާ ދެމެދު ދިރާސާކުރި ފަރާތްތަކުން 265 ވަކި ފެހުރިހި ދަނެގަތެވެ. އޭގެ ގާތްގަނޑަކަށް ހުރިހާ އެއްޗަކީ ބޮޑެތިނުވާ ފިރިހެން ފެހުރިހިއެވެ. ފަތުރުވެރިކަމުގެ ބޮޑު ފިތާރައެއްގެ ދަށުގައި، ގިނަ ފެހުރިހިތަކުގައި ބޮޑެތި އަނިޔާތައް ހުރިކަން ދިރާސާއިން ފެނުނެވެ. އޭގެ ގިނަ އަނިޔާތަކަކީ ދޯނިތަކުން ލިބުނު އަނިޔާއެވެ. ދިރާސާ ލިޔުނު ފަރާތްތަކުން ހުށަހެޅީ ބާރުމިނަށް ހައްދު ކަނޑައެޅުމާއި، ފަންކާ ވަދެގެން ނުވާނެ ސަރަހައްދުތައް ކަނޑައެޅުމަށެވެ.

ފުވައްމުލަކާއި އައްޑޫ: ދެކުނުގެ ރިޒާވްތައް

2020 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހު، ޔުނެސްކޯއިން ފުވައްމުލަކާއި އައްޑޫ އަތޮޅު، އޭގެ ބަޔޯސްފިއަރ ރިޒާވްތަކުގެ ދުނިޔޭގެ ނެޓްވޯކަށް އިތުރުކުރިއެވެ. އެއާއެކު އެ ދެ ތަނަކީ ރާއްޖޭގެ ދެވަނަ އަދި ތިންވަނަ ރިޒާވަށް ވިއެވެ.

ޔުނެސްކޯއިން ބުނާގޮތުގައި، ފުވައްމުލަކުގެ ރިޒާވްގައި “މުޅި އަތޮޅެއްގެ އިކޯސިސްޓަމް ހިމެނެއެވެ”. އަދި އެތަނުގައި ގިނަ އަދަދެއްގެ ފެމުނުމިޔަރާއި، ތްރެޝާ މިޔަރާއި، ފެހުރިހި ހުންނަކަން ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކުން ބުނާގޮތުގައި، ފުވައްމުލަކުގައި ފެމުނުމިޔަރު އެއްވާ މިންވަރަކީ މިހާ ކުޑަ ސަރަހައްދެއްގައި ދުނިޔޭގައި އެނގިފައިވާ އެންމެ ބޮޑު އެއްވުމެވެ. 2024 ވަނަ އަހަރު Scientific Reports ގައި ޝާއިޢުކުރި ދިރާސާއަކުން، 2016 އާއި 2023 އާ ދެމެދު އެތަނުން 239 ފެމުނުމިޔަރު ދަނެގަނެވުނެވެ. އޭގެ 84.5 އިންސައްތައަކީ އަންހެން މިޔަރެވެ. މިކަމުގެ ބައެއް ސަބަބު ދިރާސާ ލިޔުނު ފަރާތްތަކުން ގުޅުވައިލަނީ 2010 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެއިން މިޔަރު ހިމާޔަތްކުރުމާއެވެ.

ޔުނެސްކޯއިން ބުނާގޮތުގައި، އައްޑޫގެ ރިޒާވް ފުޅާވެގެންވަނީ 15,824 ހެކްޓަރަށެވެ. އޭގެ ގިނަ ބައަކީ ކަނޑެވެ. ރަޖިސްޓްރީގައި އޭގެ ތެރޭގައިވާ ހިމާޔަތްކުރާ ގިނަ ސަރަހައްދުތަކެއް ލިސްޓުކޮށްފައިވެއެވެ. ބްރިޓިޝް ލޮޔަލްޓީ ނައްޓާލާފައިވާ ބޯޓާއި، ދައިވަރުން މަންޓާ ޕޮއިންޓްގެ ނަމުގައި ދަންނަ ކަނޑިހެރަ-މާކަނޑު ކަނޑު ހިމާޔަތްކުރީ 2018 ވަނަ އަހަރުއެވެ. އީދިގަލި ކިޅި އާއި ކޮއްޓޭގެ ކުޅިގޮވާތަކާއި ކަނޑުގެ ސަރަހައްދު ފުރަތަމަ ހިމާޔަތްކުރީ 2004 ވަނަ އަހަރުއެވެ. ކުޑަކަނޑު، މާފިށި ކިޅި އަދި މަތި ކިޅި ހިމާޔަތްކުރީ 2020 ވަނަ އަހަރުއެވެ.

މާލެ އަތޮޅު: ހިމާޔަތް ފެށުނު ތަން

ރާއްޖޭގެ އެންމެ ޤަދީމީ ކަނޑުގެ ހިމާޔަތްކުރާ ސަރަހައްދުތަކުގެ ގިނަ ސަރަހައްދުތަކެއް ހުރީ ކާފު އަތޮޅުގައެވެ. 1995 ވަނަ އަހަރުގެ ސެޕްޓެމްބަރު މަހު، އެއް އިރުޝާދެއްގެ ދަށުން މުޅި ޤައުމުގައި ފަނަރަ ސަރަހައްދު ހިމާޔަތްކުރިއިރު، އޭގެ ނުވަ ސަރަހައްދު ހުރީ ކާފު އަތޮޅުގައެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ބަނާނާ ރީފް، ލަޔަންސް ހެޑް، ހާންސް ހާސް ޕްލޭސް، އަދި ގުރައިދޫ، އެމްބުދޫ އަދި މަކުނުދޫ ކަނޑު ހިމެނެއެވެ. ނާސިމޯ ތިލަ އިތުރުކުރީ 1999 ވަނަ އަހަރުއެވެ.

އެނގެން ޖެހޭ ދިރޭތަކެތި

ރައްކާތެރިކުރުމުގެ ހާލަތު ނަގާފައިވަނީ އައި.ޔޫ.ސީ.އެންގެ ރެޑް ލިސްޓުންނެވެ.

ފަރުގެ އެހިމަޑި (Mobula alfredi) — ނުރައްކަލުގައިވާ (ވަލްނަރަބަލް)
މަންޓާ ޓްރަސްޓްގެ ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކުން 2021 ވަނަ އަހަރު ކުރި، ދިރާސާވެރިން ރިވިއުކުރި ދިރާސާއަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ރާއްޖޭގައިވާ އެހިމަޑި އާބާދީއަކީ ދުނިޔޭގައި ރެކޯޑުކުރެވިފައިވާ އެންމެ ބޮޑު އާބާދީއެވެ. މި މަޑިތައް މޫސުމާއެކު އަތޮޅުތަކުގެ ހުޅަނގު އަދި އިރުމަތީ ފަރާތްތަކާ ދެމެދު ދަތުރުކުރެއެވެ. ބާ އަތޮޅުގައި މި މަޑިތައް ދަތުރުކުރަނީ ކާން އަންނަ ހަނިފަރާއި، ދިގު ތިލަ އާއި ނެލިވަރު ތިލައިގައިވާ ސާފުކުރާ ސްޓޭޝަންތަކާ ދެމެދުގައެވެ. 2014 ވަނަ އަހަރުންސުރެ ކޮންމެ މަޑިއެއް ހިފުމާއި އަނިޔާކުރުން ޤާނޫނާ ޚިލާފުކަމެކެވެ. އަދި އެތަކެތި އެކްސްޕޯޓުކުރުން މަނާކުރެވިފައިވެއެވެ. ބާކީ ހުރި ނުރައްކަލުގެ ތެރޭގައި މަސްވެރިކަމުގެ ސާމާނުގައި ވަޅިއްޖުމާއި، ދޯނިތަކާ ޖެހުމާއި، ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސަބަބުން އުނދަގޫވުން ހިމެނެއެވެ.

ފެހުރިހި (Rhincodon typus) — ނެތިދިއުމުގެ ނުރައްކަލުގައިވާ (އެންޑޭންޖަރޑް)
ދުނިޔޭގެ އެންމެ ބޮޑު މަހަކީ 1995 ވަނަ އަހަރުންސުރެ ރާއްޖޭގައި ޤާނޫނީ ގޮތުން ހިމާޔަތްކުރެވިފައިވާ މަހެކެވެ. އޭގެ މައި ކޭންދުރަކީ ދެކުނު އަރިއަތޮޅެވެ. ރާއްޖޭގައި އޭގެ މައި ނުރައްކަލަކީ ދޯނިތަކުން ލިބޭ އަނިޔާއެވެ.

ކަހަނބާއި ވެލި (Eretmochelys imbricata, Chelonia mydas) — ކަހަނބު: ނެތިދިއުމުގެ ވަރަށް ބޮޑު ނުރައްކަލުގައިވާ (ކްރިޓިކަލީ އެންޑޭންޖަރޑް) — ވެލި: އެންމެ މަދު ކަންބޮޑުވުން (ލީސްޓް ކޮންސާން)
2025 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހު، ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގައި ވެލި ބަދަލުކުރެވުނީ ނެތިދިއުމުގެ ނުރައްކަލުގައިވާ ދަރަޖައިން އެންމެ މަދު ކަންބޮޑުވުމުގެ ދަރަޖައަށެވެ. އޮލިވް ރިޑްލީ ޕްރޮޖެކްޓްގެ ދިރާސާކުރާ ފަރާތްތަކުން ބައިވެރިވެގެން 2023 ވަނަ އަހަރު ލިޔުނު ދިރާސާއަކުން، އަރި، ބާ، ކާފު އަދި ލާމު އަތޮޅުގެ 10 ސަރަހައްދަކުން 325 ކަހަނބާއި 291 ވެލި ދަނެގަނެވުނެވެ. އޭގެ ގިނަ ބައަކީ ކުޑަކުދިންނެވެ. އެ ދިރާސާއިން ދައްކަނީ ގިނަ ފަރުތަކުގައި މި ދެ ބާވަތް ވެސް ސާބިތުވެ ނުވަތަ އިތުރުވަމުންދާކަމެވެ. ކަހަނބާއި ވެލިތަކާއި، އެތަކެތީގެ ބިހާއި، އެތަކެތި ދިރިއުޅޭ ތަންތަން ހިމާޔަތްކުރެވިފައިވަނީ 2016 ވަނަ އަހަރުންސުރެއެވެ. މައި ނުރައްކަލުތަކަކީ ބިހާއި މަސް ހިފުމަށް ޤާނޫނާ ޚިލާފަށް ބޭނުމުން، ބިސް އަޅާ ގޮނޑުދޮށްތައް ގެއްލުމާއި، ކަނޑުގެ ކުނީގައި ވަޅިއްޖުމެވެ.

ނެޕޯލިއަން ރޭސް (Cheilinus undulatus) — ނެތިދިއުމުގެ ނުރައްކަލުގައިވާ (އެންޑޭންޖަރޑް)
Endangered Species Research (އެންޑޭންޖަރޑް ސްޕީޝީޒް ރިސާޗް) ގައި 2022 ވަނަ އަހަރު ޝާއިޢުކުރި ދިރާސާއަކުން ދައްކާގޮތުގައި، 1995 ވަނަ އަހަރު، ދިރިހުރި ކަނޑުމަހުގެ ވިޔަފާރީގައި އަގުބޮޑު މި ބޮޑު ފަރުމަސް އެކްސްޕޯޓުކުރުން މަނާކުރި ފުރަތަމަ ޤައުމަކަށް ދިވެހިރާއްޖެ ވިއެވެ. ލާމު އަތޮޅުގައި ކުރި ސާރވޭތަކުން، މަސް ނުބާނާ އެހެން ސަރަހައްދުތަކުގައި ހުންނަ މިންވަރާ އެއްގޮތް މިންވަރެއްގައި މި މަސް ހުރިކަން ފެނުނެވެ. މިއީ ހިމާޔަތް ކާމިޔާބުވިކަމުގެ ނިޝާނެކެވެ.

ގްރޭ ރީފް މިޔަރު (Carcharhinus amblyrhynchos) — ނެތިދިއުމުގެ ނުރައްކަލުގައިވާ (އެންޑޭންޖަރޑް)
މިއީ ރާއްޖޭގައި އެންމެ ގިނައިން ފެންނަ ފަރުގެ މިޔަރުތަކުގެ ތެރެއިން އެއް މިޔަރެވެ. Journal of Fish Biology (ޖާނަލް އޮފް ފިޝް ބަޔޮލޮޖީ) ގައި 2026 ވަނަ އަހަރު ޝާއިޢުކުރި ދިރާސާއަކުން، ރާއްޖޭގައި ރެކޯޑުކުރެވިފައިވާ އެންމެ ބޮޑު އެއްވުން ފެނުނީ ހުވަދުއަތޮޅު އުތުރުބުރީގެ ވިލިނގިލި ކަނޑުގައެވެ. އަދި ވާވު އަތޮޅުގެ މިޔަރު ކަނޑަކީ ކުޑަކުދި މިޔަރު ބޮޑުވާ ތަނެއް ކަމުގައި ވެދާނެކަން ވެސް އެ ދިރާސާއިން ފެނުނެވެ.

ފެމުނުމިޔަރު (Galeocerdo cuvier) — ނުރައްކަލާ ގާތްވެފައިވާ (ނިއަރ ތްރެޓަންޑް)
ފުވައްމުލަކުގައި ފެމުނުމިޔަރުތައް އެއްވަނީ އުކާލާ މަހުގެ ކުނިތަކަށް ބަނދަރާ ވަށައިގެންނެވެ. Frontiers in Marine Science ގައި 2024 ވަނަ އަހަރު ޝާއިޢުކުރި އަލްޓްރާސައުންޑް ދިރާސާއަކުން، ސްކޭންކުރި 28 ބޮޑު މިޔަރުގެ ތެރެއިން 26 މިޔަރުގެ ބަނޑުގައި ކުދިން ހުރިކަން ފެނުނެވެ. މިއިން ދައްކަނީ އެ ސަރަހައްދަކީ ބަނޑުބޮޑު މިޔަރުތައް މަޑުކުރާ ތަނެއްކަމެވެ.

ކުރިމަތީގައިވާ ފިތާރަތައް

އަދިވެސް އެންމެ ބޮޑު ނުރައްކަލަކީ ހޫނެވެ. ނޯއާއިން ބުނާގޮތުގައި، 1998 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން ކޮންމެ ބާރުގަދަ އެލް ނީނިއޯއަކާއެކު ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގައި މުރަކަ ހުދުވެއެވެ. އަދި ކޮންމެ ފަހަރަކު ހޫނުގެ ފިތާރަ ފުޅާވެ، ބޮޑުވަމުން ގޮސްފައިވެއެވެ.

ސަރަހައްދީ ފިތާރަތަކުން ގެއްލުން އިތުރަށް ބޮޑުކުރެއެވެ. 2020 ވަނަ އަހަރުގެ Frontiers ދިރާސާއިން ދައްކާގޮތުގައި، 2016 ވަނަ އަހަރު، ގިނަ ތަރައްޤީގެ މަސައްކަތްތައް ކުރެވިފައިވާ މާލެ އަތޮޅު އުތުރުބުރި އަދި ދެކުނުބުރީގެ ފަރުތަކުން، ފިތާރަ މަދު އެހެން އަތޮޅުތަކުގެ ފަރުތަކަށް ވުރެ ގިނަ މުރަކަ ގެއްލުނެވެ. Marine Pollution Bulletin (މެރިން ޕޮލިއުޝަން ބުލެޓިން) ގައި 2020 ވަނަ އަހަރު ޝާއިޢުކުރި އަނެއް ދިރާސާއަކުން، ހިންމަފުށީގައި ބިން ހިއްކުމާއި 2016 ވަނަ އަހަރުގެ މުރަކަ ހުދުވުން ގުޅިގެން، ކައިރީގައިވާ ފަރުތަކަށް ތިރިވާ ވެލީގެ މިންވަރު ގާތްގަނޑަކަށް ހަތަރު ގުނަ ބޮޑުވިކަން ފެނުނެވެ. މެރިން ރިސާޗް ސެންޓަރުން ކަނޑު ކޮނުމާއި، ނަރުދަމާއާއި، މުރަކަ ކާ ކްރައުން-އޮފް-ތޯންސް ތަރިމަސް ގިނަވުން ވެސް ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

ސަރަހައްދުތައް ކަނޑައަޅާ މިންވަރަށް ވުރެ މެނޭޖްމަންޓް ފަސްވެފައިވެއެވެ. އީ.އާރް.އޭގެ ޑޭޓާގައިވާ 93 ސަރަހައްދުގެ ތެރެއިން މެނޭޖްމަންޓް ޕްލޭނެއް ނުވަތަ ޤަވާޢިދެއް ރެކޯޑުގައި ހުރީ 10 ސަރަހައްދަށް އެކަނިއެވެ.

މަސްވެރިކަމުގެ ސިޔާސަތު ވެސް ބަދަލުވަމުންދެއެވެ. އިންޑިއަން އޯޝަން ޓޫނާ ކޮމިޝަނަށް ސަރުކާރުން ހުށަހެޅި ލިޔުމެއްގައިވާ ގޮތުން، 1990 ގެ އަހަރުތަކުގެ ފެށުމުގައި، ފުން ކަނޑުގެ ގަލްޕާ މިޔަރު ބާނުމުގެ މަސްވެރިކަން، ގިނައިން ބާނުމުގެ ސަބަބުން ފުނޑިގެން ދިޔައެވެ. 2025 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހު، މެނޭޖްމަންޓް ޕްލޭނެއްގެ ދަށުން އެ މަސްވެރިކަން އަލުން ހުޅުވާނެކަމަށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ އޮފީހުން އިޢުލާނުކުރިއެވެ. އަދި 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ނޮވެމްބަރު މަހުގެ 1 ވަނަ ދުވަހު، މަސްވެރިކަމުގެ ވުޒާރާއިން ލައިސަންސް ދިނުމުގެ ޤަވާޢިދުތައް އިޢުލާނުކުރިއެވެ. މި ފިޔަވަޅާއެކު، 2010 ވަނަ އަހަރުގެ މަނާކުރުމަށްފަހު، މިޔަރުގެ އެއް ގްރޫޕެއް ލައިސަންސްގެ ދަށުން ބާނުމަށް އަލުން ހުޅުވިއެވެ.

2026 ވަނަ އަހަރުގެ Coral Reefs ދިރާސާ ކުރި ފަރާތްތަކުން ބުނަނީ، ހުވަދުއަތޮޅުގެ ފަރުތަކެއް ފަދަ، އެންމެ ފަހުގެ ހޫނުރާޅުން ސަލާމަތްވި ފަރުތައް ދަނެގަނެ، މޫސުމީ ބަދަލުން ރައްކާތެރިވާ ސަރަހައްދުތަކެއްގެ ގޮތުގައި ހިމާޔަތްކުރަން ޖެހޭނެ ކަމަށެވެ. ބިމާއި، އިޤްތިޞާދާއި، އަމިއްލަ ހުވިއްޔަތު ދިރިހުރި މުރަކައިގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ޤައުމަކަށް، ފަރުތައް ހިމާޔަތްކުރާ ފެންވަރަކީ، ހިމާޔަތްކުރާ ފަރުތަކުގެ އަދަދާ އެއްވަރަށް މުހިއްމު ކަމަކަށް ވެދާނެއެވެ.